About Books Fotoalbum Feed back Aduo files
ЭГАМ РАҲИМНИ ЭСЛАБ...

УСТОЗ ОТАНГДАН УЛУГ

ШОИР НАЗМИДА ВАТАН МАДҲИ

ЎНИҚ ҚАЛБ

ОТАМИЗ ҲАҚИДА

ШЕЪРИЯТ БОГИДА БИР ГУЖУМ

ШОИР НАЗМИДА ВАТАН МАДҲИ

Жон Ватаним, бепоён

бўстон ўзинг,

Созу дуторимдасан,

достон ўзинг

дея қўлига қалам олган шоир биринчи дақиқадан бошлаб жонажон Ватан ҳақида жўшқин куйлайди. Ватанга бўлган чексиз муҳаббат унинг бутун ижоди бўйлаб қизил ипдай ўтади, барча шеърларининг асосий нафасини белгилайди. Зотан, урушнинг машаққатли йилларида илк бор унинг қўлига қалам тутқазган ҳам ўша муқаддас туйғу бўлди. Шоирнинг Ватан ишқи мудомдир қалбимизда, дейиши унинг самимий эътирофи эди. Шоир шу олийжаноб туйғуни ёрқин ва жозибали ифодалаш учун тинмай изланади.
Унинг дастлабки шеърларида ҳали умумий бўёқларда тасвирланган Ватан образи, дабдабали баландпарвоз сўзлар орқали ифода этилган ватанпарварлик туйғуси шоирнинг ҳаёт ва ижод тажрибаси ортган сари аниқ ҳисли, бадиий образли, ёрқин мисраларда акс эта боради. Буни айниқса, урушдан кейинги йилларда ёзган шеър­лари мисолида яққол кўришимиз мумкин. Шоир Ватан ҳақида мушоҳада юргизар экан, доимо Ватан тушунчасини халқ билан боғлиқ ҳолда тасаввур этади. Шоир шеърларида лирик қаҳрамонининг Ватанга бўлган муҳаббати халқимиз эришган ютуқларидан фахрланиш ҳисси билан қўшилиб кетади.
Шоир ўзи туғилиб ўсган ва умр бўйи ўзи хизмат қилган Хоразмни улуғ ўз тарихига ва ўз мавқеига эга бўлган азиз, муқаддас диёр сифатида қаламга олади. Унинг Ватанга бўлган муҳаббати гоҳ қалбидан қўшиқ бўлиб отилади, («Гул диёрим Хоразм») гоҳ унда воҳанинг ўтмиши, бугуни ва келажаги ҳақида ўйчан, вазмин мушоҳада уйғотади. («Хоразм»), гоҳ халқ шодиёналарига жўровоз ритмларда шўх, қувноқ лапар тарзида намоён бўлади («Салом сизга, Хоразмдан»).
Шоир «Хоразм» достонида воҳанинг ўтмишини ҳам фахр, ҳам ачиниш билан тасвирлайди.
Хоразм халқининг ўтмишдаги бахти ва бахтсизлигини «Юракда дард билан бир диёр йиғлар» мисрасида содда ва образли ифода этади. Аммо халқ ўзининг табиатига кўра оптимист. У бахтли келажакка ҳам умид боғлайди. Халқ орзуси беиз кетмади. Буни шоир жўшқин мисраларда ифодалайди. Яъни, бахти барқарор бўлган воҳа меҳнаткашларини қалби ғурурга тўлиб таърифлайди. Шоир худди шу фикр, ҳисларни «Салом сизга, Хоразмдан» шеърида халқ достонлари услубида дилкаш, самимий ва жўшқин куйлайди:

 

Ўтмиши узоқ тарихли,

Йигитлари дўст-

зарифли,

Қизлари достон

таърифли,

Салом сизга, Хоразмдан...

Хоразмнинг ўтмишини эслаганда ҳам, бугунги турмушини тасвирлаганда ҳам шоир уни реал ҳаётий деталлар орқали очишга интилади. Воҳанинг ўзига хос ҳаёт манзараларини, унда ўтган тарихий шахсларни, маданий бойликларини, буюк иншоотларини образли ва эҳтирос билан таърифлайди. Воҳа меҳнаткашларининг қўшни халқлар билан дўстлигини ифтихор билан куйлайди:

Бир ёнимиз Қорақалпоқ.

Бир ёнда Туркман —

дўст, иноқ.

Уч оғайни учта ўртоқ,

Салом сизга, Хоразмдан.


Шеърнинг ҳар бир бандида такрорланиб келган «Салом сизга, Хоразмдан» мисрасида дўст-қардошларга ҳурмат ва меҳр балқиб туради. Қуйидаги мисраларда шу дўстлик янада беғубор, самимий ифода этилиши билан бирга ҳаётимиздан, давримиздан мамнунлик ва бахтиёрлик ҳисси ҳам уфуриб туради.

Узоқ эмас — темир йўл

бор,

«Ан» ёқмаса «Ту» бор,

«Ил» бор,

Келинг, меҳмон бўлинг,

дўстлар.

Салом сизга, Хоразмдан.

Келтирилган мисоллардан кўриниб турибдики, шоир Ватан образини қалбдан тасаввур қилади. Ватанни умумий мадҳ этишдан қочиб, образлиликка эришган. Сўз исрофгарчилигига йўл қўймай, мисралар мағзига қуюқ маъно сингдиришга муваффақ бўлган. Халқ поэтикасига хос энг яхши фазилатларни — ҳиссиётлар самимийлиги, вазн равонлиги, оҳангдаги жозибадорлик, қофиялар тўқлиги, маъно қуюқлиги каби хусусиятларни шоир ўз шеъриятига сингдиришга муваффақ бўлган.
Эгам Раҳимнинг Ватан мавзуидаги шеърларининг ғоявий мазмунида меҳнат ва унинг мўъжизакор қудрати ҳам ёрқин ифода этилади. Ватаннинг шон-шуҳратини, фаровонлиги ва гўзаллигини оширишда меҳнатнинг ролига алоҳида эътибор берилади. Хусусан, ўзбек халқининг фахри бўлган пахта ва пахтакор меҳнати улуғланади.

Камол топди мард

қўлларда улуғ Ватан,

Ҳаёт бўлди меҳнат билан

фаровонлар.

Ҳа, Эгам Раҳим то умрининг охирги дақиқасига қадар шу лафзига, шу бурчига, виждон амрига содиқ қолди. Ўз шеърлари билан халқини ҳамон Ватаннинг қудрати ва шон-шуҳрати учун фидокорона меҳнатга чорлаб қайта қуриш маршига жўровоз бўлмоқда.

Мунаввара СОЛАЕВА,

филология фанлари номзоди, доцент.

 

НУРУЛЛАБОЙДА САЙИЛ

Шамол ўйнаб, шамол елади,
Кўча-кўйни қоплайди тўзон.
Кенг йўлларда оқиб келади
Шаҳар томон сонсиз оломон.
Ухламади косиблар тунда,
Ҳар бир молнинг бор харидори
Қўллар қўлга тегмайди бунда,
Якшанба кун Хива бозори.
Сотувчини ўртайди даллол,
— Қўлингни бер, ҳайрини кўрсин,
Азон билан яхши дея қол,
Савдога йўл очилсин, юрсин.
— Боринг яхши
— Қандинг ур, укам.
Қани энди чўз бизга, полвон.
Уял, закот бўлдими шу ҳам,
Қоғоздан бер, червон чўз, червон.

Тикка пешин. Бозор авжида,
Куйдиради август қуёши.
Тарозибон чарчади жуда,
Чўт-ҳисобдан гангиди боши.
Аравада тик турган жарчи,
Шаҳар кезиб юрган хабарчи.
Овоз билан қамраб кенг қурни,
Босиб тушди ғовур-ғувурни.
— Эшитмадим деманг, оломон,
Қулоқ қўйинг бирпас мен томон,
Эрта тонгда Нуруллабойда,
Ҳамма келиб тўпланар жойда,
Катта сайил — байрам бўлади,
Ҳамма шоду хуррам бўлади.
Ўшлар келсин дўст-ёри билан,
Қўчқорликлар қўчқори билан.
Элга хизмат қилиб нон еган,
Созанда-ю машшоқман деган,
Кураш қилиб енгган — йиққанлар,
Полвон бўлиб қурга чиққанлар.
Қизиқчилар келиб етишсин,
Раққосалар ўйинга тушсин.
Енгган қўлга байроқ илади,
Келмаганлар армон қилади.

...Эл, келтириб ёйди пояндоз
Яшнаб кетди ҳовуз бўйлари.
Шерозийнинг қўлларида соз,
Гуркирайди мақом куйлари.
Фурсат етди ўйин бошлашга,
Қадим шаҳар тўйхона бўлди.
Жой йўқ ҳатто таёқ ташлашга,
Гўё кўкдан одам қуйилди.
Йигитларнинг кўкраги осмон,
Сўриларда нуроний чоллар.
Қаранг, қандай ярашиб замон
Сайилгоҳга келган аёллар.
Тўй уйида бир тўпча гулдай
Бурчақдаги қизлар давраси.
Субҳидамда сайроқ булбулдай,
Дилни тутди улар ялласи.
Раққосалар чиқди. Шоввозлар,
Жаранглатди Нуруллабойни.
Янграб кетди қувноқ овозлар,
Кўтаргудай бўлиб саройни.
Бир гуруҳи ўйин бошлашиб,
Жўр бўлишди созга, дуторга.
Давра сари қадам ташлашиб,
Гул тутгандай севгили ёрга —
Тизза чўкиб ташриф этдилар.
Ўйинга шўх раққосаларни,
Бирга лазги тушиб кетдилар,
Қўлда ўйнаб гул, косаларни...

Маҳкам илган забардаст панжа,
Шол белбоғни узиб олгудай.
Ваис полвон тик кўтарганча,
Шеригини ерга солгудай.
Айланишди яна майдонни,
Қалтирайди чалинган оёқ.
— Ҳисоб эмас, қайтадан тутсин.
— Байроқни чўз, гапни кўп сотма.
— Чаливорди, тўғри йиқитсин.

Қурга чиқди Матёқуб қотма.
Ваис яна ёқадан илди,
Қур ичига судраб Шержонни
Сўл оёғин қоқти-да чалди,
Шошилтириб қўйди полвонни...

Чол тўқани сидириб ташлаб,
Қўчқорини юборди жангга.
Сўнг чеккага чиқиб ёнбошлаб.
Одатича зўр бериб бангга.
— Ҳаром ўлгур, тислансанг, қочсанг,
Ит олдига сўйиб ташлайман.
Агар енгсанг, зўр келсанг, ошсанг
Доим сени тўйга бошлайман.

— Матжон бобо, шишманг, кўпирманг,
Сизни кўкка олиб чиқди банг.
Қурга қаранг, қўчқорни кўринг,
Бир каллада учди, югуринг.
— Ўлган бўлса майдонда қолсин,
Оёқости бўлиб йўқолсин.

Катта чорбоғ ўхшар кўшкка,
Авжида йигит-қизлар ялласи.
Жўр бўларди созга, қўшиққа,
Оломоннинг «Баракалла!»си.

Нуруллабой, эй Нуруллабой,
Энди сенга кирибди чирой.
Ўйлаб кимга қаср бўлганинг,
Дарду ғамга асир бўлганинг,
Ўртагани сени замонлар,
Сачрагани дийдангда қонлар,
Ҳамон чулғаб хаёлимизни...
Сен бугунги хуш ҳолимизни,
Авлодларга етир — сўйлаб бер,
Биздай хурсанд бўлиб куйлаб бер.
Утар дунё — келади якун,
Зулматли тун, офтоб чиққан кун.
Қўллардаги дутор, созларда,
Янграётган шўх овозларда,
Ҳаётбахш ва дилкаш сўзларда,
Кулиб турган шаҳло кўзларда,
Ҳаммасида шу ўй, шу ғоя,
Ўша достон, ўша ҳикоя.

ҳамма шеърларни кўчириб олиш
Copyright Эгам Раҳим
Created by "ARSENAL D"